काठमाडौं। गाँजा खेती (Cannabis Cultivation) नेपालमा लामो समयदेखि बहसको विषय बनेको छ। एक समय गाउँघरमा प्राकृतिक रूपमा उम्रने गाँजा अहिले कानुनी प्रतिबन्धका कारण नियन्त्रणमा छ। तर पछिल्ला वर्षहरूमा विश्वभर औषधीय प्रयोजनका लागि गाँजाको प्रयोग बढ्दै जाँदा नेपालमा पनि यसको सम्भावनाबारे बहस तीव्र बन्दै गएको छ।

विशेषज्ञहरूका अनुसार गाँजामा पाइने क्यानाबिडियोल (CBD) लगायतका तत्वहरू केही रोगको उपचारमा उपयोगी हुन सक्ने अनुसन्धानहरूले देखाएका छन्। तर यसको प्रयोग चिकित्सकीय मापदण्ड र कडा नियमनभित्र मात्रै हुनुपर्नेमा जोड दिइएको छ।

गाँजा खेती नेपालमा गाँजाको इतिहास

नेपालमा २०३३ सालअघि गाँजाको खेती र व्यापार सामान्य मानिन्थ्यो। हिमाली तथा पहाडी जिल्लामा प्राकृतिक रूपमा पनि गाँजा पाइन्थ्यो। त्यसपछि लागू औषध (नियन्त्रण) ऐन लागू भएपछि गाँजाको खेती, बिक्री–वितरण र प्रयोगमा कानुनी प्रतिबन्ध लगाइयो। अहिले पनि नेपालमा अनुमति बिना गाँजा खेती वा व्यापार गर्नु गैरकानुनी छ।

औषधीय क्षेत्रमा किन बढ्दै छ चासो?https://nepalpoliticalnews.com/wp-admin/post.php?post=2558&action=edit

विश्वका विभिन्न देशहरूले गाँजाबाट बन्ने औषधिको अनुसन्धानलाई प्राथमिकता दिएका छन्। चिकित्सकीय निगरानीमा गाँजाबाट बनेका केही औषधि दीर्घकालीन दुखाइ, मिर्गीका केही प्रकार, क्यान्सर उपचारका क्रममा हुने समस्या तथा अन्य निश्चित स्वास्थ्य अवस्थाहरूमा प्रयोग भइरहेका छन्। यद्यपि सबै दाबी वैज्ञानिक रूपमा प्रमाणित भइसकेका छैनन्, त्यसैले यसको प्रयोग विशेषज्ञ चिकित्सकको सल्लाहमा मात्र गरिन्छ।

गाँजा खेती नेपालका लागि आर्थिक सम्भावना

गाँजा खेती नेपालको भौगोलिक बनावट र हावापानी गाँजाका केही प्रजातिका लागि अनुकूल मानिन्छ। यदि भविष्यमा स्पष्ट कानुनी व्यवस्था र वैज्ञानिक नियमनसहित औषधीय गाँजा खेतीलाई अनुमति दिइयो भने:

• औषधि उद्योगका लागि कच्चा पदार्थ उत्पादन हुन सक्छ।
• ग्रामीण क्षेत्रमा रोजगारी सिर्जना हुन सक्छ।
• किसानको आम्दानी बढ्न सक्छ।
• निर्यातमार्फत विदेशी मुद्रा आर्जनको अवसर खुल्न सक्छ।
• जडीबुटी र औषधीय वनस्पति क्षेत्रमा नयाँ उद्योग स्थापना हुन सक्छ।

किसानको अपेक्षा

धादिङका किसान रामबहादुर तामाङ (परिवर्तित नाम) भन्छन्,

“यदि सरकारले कानुन बनाएर औषधीय प्रयोजनका लागि खेती गर्न अनुमति दियो भने पहाडी क्षेत्रमा बस्ने धेरै किसानलाई ठूलो राहत मिल्न सक्छ।”

कृषि विज्ञहरू पनि उत्पादनभन्दा बढी नियमन र गुणस्तर नियन्त्रणमा ध्यान दिनुपर्ने बताउँछन्।

चुनौती पनि उत्तिकै ठूलो

सम्भावना जति ठूलो देखिए पनि चुनौती कम छैन।

• दुरुपयोग रोक्ने प्रभावकारी प्रणाली आवश्यक।
• अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डअनुसार गुणस्तर परीक्षण गर्नुपर्ने।
• उत्पादनदेखि निर्यातसम्म ट्रेसिङ प्रणाली आवश्यक।
• किसानलाई वैज्ञानिक तालिम दिनुपर्ने।
• कडा कानुनी अनुगमन आवश्यक।

विज्ञहरूको सुझाव

स्वास्थ्य तथा कृषि क्षेत्रका विज्ञहरूका अनुसार नेपालले हतारमा निर्णय गर्नु हुँदैन। पहिले अनुसन्धान, परीक्षण खेती, कानुनी संरचना र अन्तर्राष्ट्रिय अनुभवको अध्ययन गरी मात्रै औषधीय गाँजा खेतीबारे नीति बनाउनु उपयुक्त हुनेछ।

निष्कर्ष

गाँजा खेती नेपालका लागि केवल विवादको विषय मात्र होइन, सम्भावित आर्थिक र औषधीय अवसर पनि हुन सक्छ। तर यसको सफल भविष्य वैज्ञानिक अनुसन्धान, कडा कानुनी नियमन, गुणस्तर नियन्त्रण र जिम्मेवार कार्यान्वयनमा निर्भर रहनेछ। यदि यी आधारहरू बलियो बनाउन सकियो भने नेपालले औषधीय वनस्पतिको क्षेत्रमा नयाँ सम्भावना सिर्जना गर्न सक्ने विज्ञहरूको विश्वासनेपालमा गाँजा खेतीको बहस अब केवल लागूऔषधको दृष्टिकोणमा सीमित छैन, यो कृषि, स्वास्थ्य, उद्योग, अनुसन्धान र ग्रामीण अर्थतन्त्रसँग पनि जोडिन थालेको छ। विश्वका धेरै देशहरूले कडा कानुनी निगरानीभित्र औषधीय गाँजा उत्पादन र प्रयोगलाई व्यवस्थित गरिरहेका बेला नेपालले पनि आफ्नो भौगोलिक अवस्था, जैविक विविधता र कृषिजन्य सम्भावनालाई ध्यानमा राखेर दीर्घकालीन नीति निर्माण गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ।

यद्यपि, गाँजा खेतीलाई अनुमति दिनुअघि स्पष्ट कानुनी संरचना, वैज्ञानिक अनुसन्धान, गुणस्तर परीक्षण, किसानका लागि तालिम, उत्पादनको ट्रेसिङ प्रणाली र दुरुपयोग रोक्ने प्रभावकारी संयन्त्र अनिवार्य हुनुपर्ने विज्ञहरूको धारणा छ। उचित नियमनबिना गरिएको खेतीले सामाजिक र कानुनी चुनौती थप्न सक्ने भएकाले यस विषयमा हतारको निर्णयभन्दा तथ्यमा आधारित नीति आवश्यक छ।

यदि सरकारले औषधीय तथा औद्योगिक प्रयोजनका लागि मात्र सीमित रूपमा गाँजा खेतीको स्पष्ट कानुनी व्यवस्था गर्दै अनुसन्धान र निजी क्षेत्रको सहकार्यलाई अघि बढाउन सकेमा नेपालले नयाँ कृषि उद्योगको विकास, ग्रामीण रोजगारी सिर्जना, औषधि उद्योगका लागि कच्चा पदार्थ उत्पादन र निर्यातमार्फत विदेशी मुद्रा आर्जन गर्ने अवसर प्राप्त गर्न सक्छ। यसले कृषि क्षेत्रमा नयाँ लगानी भित्र्याउनुका साथै अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा नेपालको औषधीय वनस्पति क्षेत्रलाई पनि थप प्रतिस्पर्धी बनाउन मद्दत पुग्न सक्छ।

अन्ततः, गाँजा खेती नेपालका लागि अवसर र चुनौती दुवै बोकेको विषय हो। सही नीति, पारदर्शी नियमन, वैज्ञानिक प्रमाण र जिम्मेवार कार्यान्वयनलाई आधार बनाएर अघि बढ्न सकिएमा यसले नेपालको कृषि, स्वास्थ्य र अर्थतन्त्रमा दीर्घकालीन सकारात्मक योगदान पुर्‍याउन सक्ने सम्भावना बलियो देखिन्छ।