शेरबहादुर देउवा नेपाल फर्किंदै, कांग्रेस राजनीतिमा नयाँ तरंग

काठमाडौं शेरबहादुर देउवा नेपाली कांग्रेसका पूर्वसभापति तथा पूर्वप्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवा लामो समय विदेशमा रहेपछि नेपाल फर्किने तयारीमा छन्। देउवाको स्वदेश फिर्तीसँगै नेपाली कांग्रेसको आन्तरिक राजनीति मात्र होइन, समग्र नेपाली राजनीतिमा समेत नयाँ बहस सुरु भएको छ। विशेषगरी कांग्रेसको नेतृत्व विवाद, सर्वोच्च अदालतमा विचाराधीन पुनरावलोकन प्रक्रिया र पार्टीभित्र देखिएको दुई धारबीच देउवाको नेपाल आगमनलाई अर्थपूर्ण रूपमा हेरिएको छ।

पछिल्लो कार्यतालिकाअनुसार देउवा अगस्ट १३ अर्थात् साउन २८ गते दिउँसो काठमाडौं आइपुग्ने तयारीमा छन्। यसअघि उनको आगमन अगस्ट ११ का लागि तय भए पनि समय परिवर्तन गरिएको हो। उनी थाइल्यान्ड हुँदै काठमाडौं आउने र उनको स्वागतका लागि कांग्रेसको देउवा पक्षले तयारी गरिरहेको समाचारहरू सार्वजनिक भएका छन्।

देउवा करिब नौ महिनादेखि उपचारका क्रममा विदेशमा थिए। २०२५ को अक्टोबरमा थप उपचारका लागि सिंगापुर पुगेका उनी त्यसपछि हङकङ पनि गएका थिए। पछिल्लो समय उनको स्वास्थ्य अवस्थाका कारण विदेश बसाइ लम्बिएको बताइएको थियो।

तर यसपटक देउवाको स्वदेश फिर्तीलाई केवल स्वास्थ्य उपचारपछि घर फर्किएको सामान्य घटनाका रूपमा मात्र हेरिएको छैन। उनको आगमन नेपाली कांग्रेसभित्र निर्णायक मोडमा भइरहेको छ। कांग्रेसभित्र नेतृत्वको वैधानिकता, विशेष महाधिवेशन र आगामी महाधिवेशनको विषयमा विवाद चर्किरहेका बेला शेरबहादुर देउवा नेपाल फर्किन लागेका हुन्।

देउवा फर्किएसँगै कांग्रेसभित्र पुरानो शक्ति सक्रिय हुने संकेत

देउवा लामो समय विदेशमा रहँदा नेपाली कांग्रेसभित्र ठूलो राजनीतिक परिवर्तन भएको छ। विशेष महाधिवेशनबाट गगन थापा नेतृत्वमा आएपछि शेरबहादुर देउवा पक्षले त्यसलाई स्वीकार गरेको छैन। निर्वाचन आयोगले थापा नेतृत्वको केन्द्रीय कार्यसमितिलाई मान्यता दिएपछि विवाद सर्वोच्च अदालतसम्म पुगेको थियो।

अप्रिल १७ मा सर्वोच्च अदालतले निर्वाचन आयोगको निर्णयलाई सदर गरेपछि थापा नेतृत्वको कांग्रेसले आफ्नो वैधानिकता कायम राखेको थियो। तर देउवा पक्षले उक्त निर्णयमा पुनरावलोकन माग गर्दै सर्वोच्च अदालतमा निवेदन दिएको थियो। अगस्ट ५ मा सर्वोच्च अदालतले पुनरावलोकनको अनुमति दिएपछि कांग्रेसभित्रको शक्ति संघर्ष फेरि नयाँ चरणमा प्रवेश गरेको छ।

महत्त्वपूर्ण कुरा के हो भने पुनरावलोकनको अनुमति पाउँदैमा थापा नेतृत्व तत्काल अवैध भएको छैन। सर्वोच्च अदालतबाट नयाँ फैसला नआएसम्म निर्वाचन आयोगले मान्यता दिएको थापा नेतृत्व नै कानुनी रूपमा कायम रहेको छ। अब अदालतले पुरानो फैसलामाथि पुनः सुनुवाइ गर्नेछ र त्यसपछि मात्र अन्तिम निर्णय आउनेछ।

यही कारण शेरबहादुर देउवा पक्षमा नयाँ उत्साह देखिएको छ। अदालतको पुनरावलोकन आदेशलाई उनीहरूले आफ्नो राजनीतिक दाबीका लागि महत्वपूर्ण अवसरका रूपमा लिएका छन्।

देउवाको आगमन र कांग्रेसको राष्ट्रिय भेला

देउवा नेपाल फर्किने समय पनि राजनीतिक रूपमा निकै अर्थपूर्ण देखिन्छ। शेरबहादुर देउवा पक्षले अगस्ट १४ देखि १६ सम्म काठमाडौंमा राष्ट्रिय भेला आयोजना गर्ने तयारी गरेको छ। सो भेलामा कांग्रेसको आगामी राजनीतिक दिशा, संगठनात्मक अवस्थालगायत विषयमा छलफल हुने बताइएको छ।

देउवा पक्षले यसअघि छुट्टै राजनीतिक दल बनाउने सम्भावनासमेत अघि सारेको थियो। तर सर्वोच्च अदालतले पुनरावलोकनको अनुमति दिएपछि त्यो योजना तत्कालका लागि पछि सार्ने संकेत देखिएको छ। अर्थात् अदालतबाट आफ्नो पक्षमा निर्णय आउने सम्भावनालाई देउवा पक्षले राजनीतिक रूपमा महत्वपूर्ण मानेको देखिन्छ।

यसले कांग्रेसको आगामी राजनीतिक बाटो अझ रोचक बनाएको छ। यदि अदालतले देउवा पक्षको दाबी स्वीकार गर्‍यो भने कांग्रेसको वर्तमान नेतृत्व संरचनामै ठूलो परिवर्तन आउन सक्छ। तर अदालतले अघिल्लो निर्णयलाई नै कायम राखेमा देउवा पक्षले अब कुन बाटो रोज्छ भन्ने प्रश्न अझ महत्वपूर्ण बन्नेछ।

गगन थापा पक्ष पनि दबाबमा छैन

देउवा फर्किँदै गर्दा कांग्रेस सभापति गगन थापा पक्ष भने आफ्नो संगठनात्मक गतिविधि रोक्ने पक्षमा देखिएको छैन। थापा पक्षले विशेष महाधिवेशनबाट प्राप्त नेतृत्वको वैधानिकता अदालतमा प्रस्तुत गर्ने तयारी गरिरहेको छ।

थापा पक्षले अदालतको पुनरावलोकनलाई आफ्नो हारका रूपमा नलिएको बताउँदै आएको छ। उनीहरूले विशेष महाधिवेशनको राजनीतिक तथा कानुनी वैधताका पक्षमा प्रमाण र तर्क प्रस्तुत गर्ने तयारी गरेका छन्। कांग्रेस महामन्त्री प्रदीप पौडेलले पनि अदालतको प्रक्रियालाई पार्टीभित्र राजनीतिक समाधान खोज्ने अवसरका रूपमा लिनुपर्ने धारणा राखेका छन्।

यसले एउटा कुरा स्पष्ट पार्छ—देउवा नेपाल फर्किएपछि कांग्रेसभित्र एकतर्फी रूपमा शक्ति परिवर्तन हुने अवस्था तत्काल देखिँदैन। बरु देउवा र थापा पक्षबीच राजनीतिक तथा कानुनी प्रतिस्पर्धा अझ तीव्र हुन सक्ने सम्भावना छ।

देउवाको राजनीतिक भविष्यबारे पनि बहस

देउवाको नेपाल आगमनसँगै अर्को प्रश्न पनि उठेको छ—अब उनी सक्रिय राजनीतिमा फर्किन्छन् कि अभिभावकीय भूमिकामा सीमित हुन्छन्?

लामो समय नेपाली कांग्रेसको नेतृत्व गरेका देउवा नेपाली राजनीतिमा प्रभावशाली व्यक्तित्वका रूपमा रहँदै आएका छन्। तर पछिल्लो राजनीतिक घटनाक्रमले कांग्रेसमा नयाँ पुस्ताको नेतृत्वको मागलाई बलियो बनाएको छ। गगन थापा लगायतका नेताहरू नयाँ पुस्ताको प्रतिनिधित्व गर्दै पार्टी सञ्चालनमा अगाडि आएका छन्।

त्यसैले देउवाको नेपाल फिर्तीलाई कतिपयले पुरानो नेतृत्वको पुनरागमनका रूपमा हेरेका छन् भने कतिपयले उनलाई पार्टीभित्रको एउटा धारको संरक्षकका रूपमा मात्र हेरेका छन्।

तर देउवा स्वयंले यसअघि नेपाल फर्किएर लोकतान्त्रिक आन्दोलनलाई बलियो बनाउने र राजनीतिक प्रतिशोधभन्दा माथि उठेर साझा भविष्य निर्माण गर्नुपर्ने धारणा सार्वजनिक गरिसकेका छन्।

अनुसन्धानको विषयले पनि बढाएको राजनीतिक चासो

देउवाको स्वदेश फिर्तीको अर्को संवेदनशील पक्ष भनेको उनी र उनकी पत्नी आरजु राणा देउवासँग सम्बन्धित सम्पत्ति शुद्धीकरणसम्बन्धी अनुसन्धान हो।

देउवा दम्पतीले आफूहरू अनुसन्धानबाट भाग्न खोजेको नभई स्वास्थ्य उपचारका लागि विदेशमा रहेको र नेपाल फर्किएर अनुसन्धानमा सहयोग गर्ने प्रतिबद्धता जनाएका थिए। उनीहरूले सम्पत्ति शुद्धीकरण अनुसन्धान विभागलाई पत्र पठाउँदै आफूहरू नेपाल फर्किने र अनुसन्धान प्रक्रियामा सहयोग गर्ने बताएका थिए।

यस विषयलाई समाचारमा आरोप प्रमाणित भएको रूपमा बुझ्नु हुँदैन। उनीहरूमाथि अनुसन्धान भइरहेको विषय र उनीहरूले आफ्नो निर्दोषिता कायम राख्दै अनुसन्धानमा सहयोग गर्ने प्रतिबद्धता जनाएको विषय अलग–अलग कुरा हुन्।

कान्तिपुरका अनुसार देउवा दम्पतीविरुद्ध अनुसन्धानका क्रममा पक्राउ पुर्जी जारी भएको र इन्टरपोल रेड नोटिसको प्रयाससमेत भएको थियो। तर रेड नोटिसको अनुरोध अस्वीकार भएको र सर्वोच्च अदालतले तत्काल पक्राउ नगर्न अन्तरिम आदेश दिएको विवरण सार्वजनिक भएको छ।

अब देउवा नेपाल फर्किएपछि अनुसन्धान प्रक्रिया कसरी अगाडि बढ्छ भन्ने विषयमा पनि सर्वसाधारणको चासो बढेको छ।

कांग्रेस विभाजनको सम्भावना कति?

केही समयअघिसम्म कांग्रेसभित्रको विवाद यति गहिरिएको थियो कि देउवा पक्षले छुट्टै राजनीतिक दल निर्माण गर्नेसम्मको तयारी गरेको थियो। राष्ट्रिय भेलाबाट नयाँ राजनीतिक बाटो तय गर्ने तयारी पनि भएको थियो।

तर सर्वोच्च अदालतले पुनरावलोकनको अनुमति दिएपछि राजनीतिक समीकरण केही बदलिएको देखिन्छ। देउवा पक्षले तत्काल नयाँ पार्टी बनाउने योजना रोक्ने संकेत गरेको छ। यसको अर्थ कांग्रेसभित्र पुनः मिलनको सम्भावना पूर्ण रूपमा समाप्त भइसकेको छैन भन्ने पनि हुन सक्छ।

यद्यपि, केवल अदालतको निर्णयले मात्र कांग्रेसको राजनीतिक विवाद समाधान हुन्छ भन्ने निश्चित छैन। अदालतले नेतृत्वसम्बन्धी कानुनी प्रश्न टुंग्याए पनि पार्टीभित्रको राजनीतिक अविश्वास, संगठनात्मक विभाजन र नेताहरूबीचको शक्ति संघर्ष समाधान गर्न राजनीतिक समझदारी आवश्यक हुनेछ।

आगामी महाधिवेशन पनि अन्योलमा

कांग्रेसको आगामी महाधिवेशनको कार्यतालिकासमेत अहिले विवादबाट प्रभावित भएको छ। सदस्यता अद्यावधिक, अधिवेशनका विभिन्न चरण र नेतृत्व चयनको प्रक्रियामा विवाद देखिएको छ।

स्थापित नेतृत्व पक्षले निर्धारित प्रक्रिया अगाडि बढाउने तयारी गरिरहेको छ भने देउवा पक्षले त्यस प्रक्रियाको वैधता र प्रतिनिधित्वमाथि प्रश्न उठाउँदै आएको छ। यसले कांग्रेसको संगठन निर्माणदेखि महाधिवेशनसम्मको सम्पूर्ण प्रक्रियामा असर पार्न सक्ने देखिन्छ।

यस अवस्थामा देउवाको नेपाल आगमनलाई कांग्रेसको आन्तरिक शक्ति संघर्षको एउटा महत्वपूर्ण मोडका रूपमा हेरिएको छ।

नेपाल फर्किएपछि देउवाले के गर्लान्?

देउवा नेपाल फर्किएपछि तत्कालै सक्रिय हुने वा केही समय स्वास्थ्यमा केन्द्रित हुने भन्ने विषय पनि चासोको विषय बनेको छ। तर उनको आगमनको समय, राष्ट्रिय भेलाको तयारी र सर्वोच्च अदालतको पुनरावलोकन प्रक्रियालाई हेर्दा राजनीतिक भेटघाट र छलफल भने तीव्र हुने सम्भावना छ।

देउवा पक्षका नेताहरूले उनलाई राष्ट्रिय भेलाको प्रमुख राजनीतिक आकर्षणका रूपमा प्रस्तुत गर्ने तयारी गरेका छन्। केही नेताहरूले देउवालाई अझै १४औँ महाधिवेशनबाट निर्वाचित सभापतिको रूपमा प्रस्तुत गर्ने बताएका छन्।

यसले कांग्रेसभित्रको विवादलाई थप राजनीतिक रूपमा तातो बनाउने सम्भावना छ।

अबको राजनीति अदालत र नेताको संवादमा निर्भर

कांग्रेसको वर्तमान विवाद अब केवल दुई नेताबीचको प्रतिस्पर्धा मात्र रहेन। यसमा अदालतको निर्णय, निर्वाचन आयोगको भूमिका, पार्टी विधान, महाधिवेशन प्रतिनिधिको अधिकार र कांग्रेसको भविष्यको संगठनात्मक संरचना जोडिएको छ।

सर्वोच्च अदालतले अन्तिम निर्णय नदिएसम्म कुनै पनि पक्षले आफ्नो दाबी पूर्ण रूपमा स्थापित भएको भन्न सक्ने अवस्था छैन। त्यसैले आगामी दिनमा अदालतको प्रक्रिया कांग्रेस राजनीतिका लागि निर्णायक हुनेछ।

तर अदालतबाहेक पनि कांग्रेसका नेताहरूले राजनीतिक संवादलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने आवाज उठिरहेको छ। पार्टी विभाजन भए त्यसको असर कांग्रेसमा मात्र नभई नेपालको समग्र लोकतान्त्रिक राजनीतिमा पर्ने भएकाले पनि सहमतिको सम्भावना खोज्नुपर्ने दबाब बढ्न सक्छ।

निष्कर्ष : देउवाको आगमनले कांग्रेसमा नयाँ अध्याय खोल्ला?

शेरबहादुर देउवाको नेपाल फिर्ती अहिले केवल एक पूर्वप्रधानमन्त्री स्वदेश फर्किएको घटनामा सीमित छैन। यो कांग्रेसभित्रको नेतृत्व विवाद, सर्वोच्च अदालतमा पुनः खुलेको कानुनी लडाइँ, आगामी महाधिवेशन र देउवाको राजनीतिक भविष्यसँग जोडिएको महत्वपूर्ण घटनाक्रम बनेको छ।

अगस्ट १३ मा देउवा नेपाल फर्किएपछि कांग्रेसको आन्तरिक राजनीति थप सक्रिय हुने देखिन्छ। त्यसको भोलिपल्टदेखि नै देउवा पक्षको राष्ट्रिय भेला सुरु हुँदैछ। एकातिर देउवा पक्ष अदालतको पुनरावलोकनबाट आशावादी देखिएको छ भने अर्कोतिर गगन थापा नेतृत्वको पक्ष आफ्नो वैधानिकता र संगठनात्मक आधार बचाउने तयारीमा छ।

अब मुख्य प्रश्न यही हो—देउवाको पुनरागमनले नेपाली कांग्रेसमा पुनः पुरानो शक्ति संरचना बलियो बनाउँछ कि नयाँ पुस्ताको नेतृत्वलाई थप स्थापित गर्छ?

यसको उत्तर तत्काल आउने छैन। अदालतको आगामी फैसला, कांग्रेसभित्र हुने संवाद, राष्ट्रिय भेलाबाट आउने निर्णय र आगामी महाधिवेशनको प्रक्रियाले नै त्यसको दिशा निर्धारण गर्नेछ।

तर एउटा कुरा भने स्पष्ट छ—देउवा नेपाल फर्किएसँगै नेपाली कांग्रेसको राजनीति फेरि एकपटक राष्ट्रिय बहसको केन्द्रमा आएको छ। आगामी केही दिन कांग्रेसका लागि मात्र होइन, नेपालको समग्र राजनीतिक समीकरणका लागि समेत निकै महत्वपूर्ण हुने देखिएको छ।