काठमाडौं। नेपाल कृषि अवस्था पछिल्ला केही वर्षयता ठूलो परिवर्तनको चरणमा पुगेको छ। नेपालको अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड मानिने कृषि क्षेत्रले लाखौं नागरिकलाई रोजगारी र जीविकोपार्जनको आधार दिएको भए पनि उत्पादन, बजार, सिँचाइ, आधुनिक प्रविधि र सरकारी नीतिका कारण अझै धेरै चुनौतीहरू सामना गरिरहेको छ। नेपाल कृषि अवस्था सुधार गर्न संघीय, प्रदेश र स्थानीय सरकारका कार्यक्रमसँगै किसान स्वयंको सक्रिय सहभागिता आवश्यक देखिएको कृषि विज्ञहरू बताउँछन्।
नेपालको करिब दुई तिहाइ जनसंख्या प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा कृषि पेशामा निर्भर रहेको छ। तर कृषि उत्पादनको लागत बढ्दै जानु, युवाहरूको वैदेशिक रोजगारीतर्फ आकर्षण, खेतीयोग्य जमिन बाँझो रहनु तथा जलवायु परिवर्तनका असरले कृषि क्षेत्र प्रभावित बन्दै गएको छ।
नेपाल कृषि अवस्था किन चिन्ताजनक बन्दै गएको छ?
नेपाल कृषि अवस्था अध्ययन गर्दा सबैभन्दा ठूलो समस्या उत्पादन लागत र बजार व्यवस्थापन देखिन्छ। किसानले उत्पादन गरेको तरकारी, फलफूल, धान, मकै तथा अन्य बालीले उचित मूल्य नपाउँदा उनीहरू निराश हुने गरेका छन्। अर्कोतर्फ उपभोक्ताले भने महँगो मूल्यमा कृषि उपज खरिद गर्नुपर्ने अवस्था छ।
सिँचाइ सुविधा नपुग्नु, गुणस्तरीय बीउबिजनको अभाव, मलको समयमै आपूर्ति नहुनु तथा कृषि उपकरणको महँगो मूल्यले किसानलाई थप समस्या सिर्जना गरेको छ।
नेपाल कृषि अवस्था सुधारमा आधुनिक प्रविधिको भूमिका
नेपाल कृषि अवस्था सुधार गर्न आधुनिक प्रविधि अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ। अहिले धेरै किसानले ड्रिप सिँचाइ, प्लास्टिक टनेल, कृषि मेसिन, स्मार्ट खेती तथा डिजिटल कृषि प्रणाली अपनाउन थालेका छन्।
मोबाइल एप, मौसम पूर्वानुमान सेवा, अनलाइन बजार र कृषि परामर्श सेवाले किसानलाई उत्पादन बढाउन र बजारसँग जोडिन सहयोग पुर्याइरहेका छन्।
विशेषज्ञहरूका अनुसार आधुनिक प्रविधिको प्रयोगले उत्पादन लागत घटाउने, उत्पादन बढाउने तथा किसानको आम्दानी वृद्धि गर्ने सम्भावना उच्च छ।
नेपाल कृषि अवस्था र जलवायु परिवर्तन
नेपाल कृषि अवस्था मा जलवायु परिवर्तनको असर दिनप्रतिदिन बढ्दै गएको छ। अनियमित वर्षा, लामो खडेरी, असिनापानी तथा बाढीपहिरोका कारण किसानले ठूलो क्षति व्यहोर्नुपरेको छ।
विशेषगरी धान, मकै, गहुँ तथा तरकारी खेती मौसममा आएको परिवर्तनका कारण प्रभावित बन्न थालेका छन्। कृषि विज्ञहरूले जलवायुअनुकूल खेती प्रणाली विकास गर्नुपर्ने आवश्यकता औंल्याएका छन्।
नेपाल कृषि अवस्था र युवा पुस्ताको सहभागिता
पछिल्ला वर्षहरूमा केही शिक्षित युवा आधुनिक कृषि व्यवसायमा आकर्षित हुन थालेका छन्। व्यावसायिक तरकारी खेती, च्याउ खेती, मौरीपालन, फलफूल खेती, माछापालन तथा पशुपालनबाट राम्रो आम्दानी गर्न सफल भएका उदाहरणहरू बढिरहेका छन्।
यद्यपि अझै धेरै युवा वैदेशिक रोजगारी रोज्ने भएकाले ग्रामीण क्षेत्रमा खेतीयोग्य जमिन बाँझो रहने समस्या कायमै छ।
नेपाल कृषि अवस्था सुधारका लागि आवश्यक कदम
नेपाल कृषि अवस्था सुधार गर्न निम्न विषयहरूमा विशेष ध्यान दिन आवश्यक देखिन्छ।
- सिँचाइ प्रणालीको विस्तार
- गुणस्तरीय बीउ तथा मलको सहज उपलब्धता
- कृषि बीमा प्रभावकारी बनाउने
- किसानलाई सहुलियत ऋण उपलब्ध गराउने
- कृषि उत्पादनको उचित मूल्य सुनिश्चित गर्ने
- भण्डारण र प्रशोधन उद्योगको विकास
- कृषि अनुसन्धानमा लगानी बढाउने
- युवा किसानलाई प्रोत्साहन गर्ने
नेपाल कृषि अवस्था र खाद्य आत्मनिर्भरता
नेपालमा धेरै कृषि उत्पादन हुने सम्भावना हुँदाहुँदै पनि विभिन्न खाद्यान्न तथा तरकारी आयात हुने क्रम अझै जारी छ। उत्पादन वृद्धि, बजार सुधार तथा आधुनिक कृषि प्रविधिको प्रयोग गर्न सके नेपाल धेरै कृषि वस्तुमा आत्मनिर्भर बन्न सक्ने विज्ञहरूको विश्वास छ।
खाद्य सुरक्षा सुनिश्चित गर्न स्थानीय उत्पादनलाई प्राथमिकता दिनु, कृषि सहकारीलाई सशक्त बनाउनु तथा निजी क्षेत्रसँग सहकार्य बढाउनु आवश्यक रहेको बताइन्छ।
